Fiziğin Muhteşem DünyasıEtkileşimli fizik simülasyonları
Ana sayfa › Nükleer Fizik › Çekirdeğin Kabuk Modeli · Sihirli Sayılar

Çekirdeğin Kabuk Modeli

Kabuk modelinde her nükleon diğerlerinin oluşturduğu ortalama bir potansiyelde bağımsız hareket eder. Gerçekçi bir seçim Woods–Saxon potansiyelidir: $$V(r) = -\frac{V_0}{1 + e^{(r-R)/a}},\qquad R = r_0A^{1/3}$$ Küresel simetri nedeniyle $\psi = \frac{u_{nl}(r)}{r}Y_{lm}$ yazılır ve radyal denklem $$-\frac{\hbar^2}{2m}u'' + \left[V(r) + \frac{\hbar^2 l(l+1)}{2mr^2} + V_{so}(r)\right]u = Eu,\qquad u(0) = 0$$ olur ($\hbar^2/2m = 20.74$ MeV·fm²). Bu sayfada denklem sonlu farklarla, her $(l, j)$ için ayrı ayrı çözülür.

Spin–yörünge terimi $V_{so}(r) = \lambda V_0 r_0^2\,\frac1r\frac{df}{dr}\,\langle\vec l\cdot\vec s\rangle$ ($f$: Woods–Saxon biçim fonksiyonu) ile verilir; $\langle\vec l\cdot\vec s\rangle = l/2$ ($j = l+\tfrac12$) ve $-(l+1)/2$ ($j = l-\tfrac12$). Nükleer spin–yörünge etkileşmesi güçlü ve ters işaretlidir: $j = l + \tfrac12$ seviyesi aşağı iner. Spin–yörünge terimi olmadan yalnızca 2, 8, 20 (ve 40, 70, …) kapanmaları çıkar; terim açılınca deneysel sihirli sayılar 2, 8, 20, 28, 50, 82, 126 ortaya çıkar (Mayer ve Jensen, 1949). Kuyu derinliğine simetri (izospin) terimi eklenir: $V_0^{(n,p)} = V_0 \mp 33\,\frac{N-Z}{A}$ MeV (nötronlar için sığ, protonlar için derin). Varsayılan parametreler: $V_0 = 51$ MeV, $r_0 = 1.27$ fm, $a = 0.67$ fm, $\lambda = 0.44$ (Bohr–Mottelson tipi değerler). Seviye görünümünde $Z$, kararlılık vadisinden $Z \approx A/(1.98 + 0.0155A^{2/3})$ alınır.

Tek-A çekirdeklerin taban durumu spin–paritesi

Eşleşme etkileşmesi aynı tür nükleonları $J = 0$ çiftlerine bağlar. Bu yüzden çift–çift çekirdeklerin taban durumu $0^+$'dır; tek-A çekirdeğin spini ve paritesi ise son (eşleşmemiş) nükleonun yörüngesi tarafından belirlenir: $J = j$, $\pi = (-1)^l$. Kapalı kabuğun bir eksiği olan (boşluk) çekirdekler de aynı $j$'yi taşır. Tek–tek çekirdeklerde iki nükleonun $j$'leri çiftlenir; basit model kesin $J$ vermez.

Parametreler

Nükleon türü

Seviye diyagramında bir seviyeye tıklayarak radyal dalga fonksiyonunu görün.

Hesaplama

Bunu dene

1. $A = 208$ için spin–yörünge şiddetini $\lambda = 0$ yapın. Hangi kabuk kapanmaları (büyük boşluklar) görülüyor? Sonra $\lambda$'yı yavaşça 0.44'e çıkarın: 28, 50, 82 ve 126 hangi seviyelerin aşağı inmesiyle oluşuyor?

Açıklama
$\lambda = 0$'da büyük boşluklar 2, 8, (18), 20, 34, 40, 58, 70, 92, … sayılarında çıkar: harmonik salınıcının 2, 8, 20, 40, 70 kapanmaları ile Woods–Saxon'un düz tabanından gelen ara boşluklar. Deneysel 28, 50, 82, 126 yoktur. Spin–yörünge açılınca her kabuğun en büyük $l$'li $j = l + \tfrac12$ seviyesi bir alt kabuğa iner: $1f_{7/2}$ (8 durum) 20'nin üstünde ayrı kalarak 28'i, $1g_{9/2}$ (10 durum) 50'yi, $1h_{11/2}$ (12 durum) 82'yi, $1i_{13/2}$ (14 durum) 126'yı oluşturur.

2. "Çekirdek seç" görünümünde ¹⁷O, ⁴¹Ca, ²⁰⁷Pb ve ²⁰⁹Bi için modelin öngördüğü taban durum spin–paritesini okuyun ve ölçülen değerlerle karşılaştırın.

Açıklama
¹⁷O: 9. nötron $1d_{5/2}$ → $5/2^+$. ⁴¹Ca: 21. nötron $1f_{7/2}$ → $7/2^-$. ²⁰⁷Pb: $N = 125$, $3p_{1/2}$ kabuğunda bir boşluk → $1/2^-$. ²⁰⁹Bi: 83. proton $1h_{9/2}$ → $9/2^-$. Dördü de ölçülen değerlerle aynıdır; kapalı kabuğun bir fazlası/eksiği olan çekirdeklerde model çok başarılıdır.

3. ²³Na ($Z = 11$, $N = 12$) için model ne öngörüyor? Ölçülen değer $3/2^+$'dır. Neden uyuşmuyor olabilir?

Açıklama
Model 11. protonu $1d_{5/2}$'ye koyar ve $5/2^+$ öngörür. ²³Na, sd kabuğunun ortasında, deforme (küresel olmayan) bir çekirdektir; deforme potansiyelde seviyeler $j$ yerine projeksiyonlarıyla (Nilsson modeli) etiketlenir ve taban durum $3/2^+$ olur. Küresel kabuk modeli kapalı kabuklardan uzak çekirdeklerde başarısız olabilir.

Nükleer Fizik dersindeki diğer simülasyonlar